Οι λεγόμενοι «γιατροί» τεχνητής νοημοσύνης είναι ψηφιακά κατασκευασμένα πρόσωπα που εμφανίζονται και μιλούν σαν επαγγελματίες υγείας, χωρίς να προσφέρουν κατ’ ανάγκην επαληθεύσιμα στοιχεία ταυτότητας, προσόντων ή επιστημονικής τεκμηρίωσης. Πρόσφατες αναφορές, σύμφωνα με ανάλυση που δημοσιεύθηκε στο Phys.org, τους συνδέουν με αμφίβολες συμβουλές υγείας προς εκατομμύρια χρήστες κοινωνικών δικτύων. Το ίδιο πρόβλημα εμφανίζεται και με influencers ή τάσεις ευεξίας, όπως μια υποτιθέμενη θεραπεία αδυνατίσματος με «ροζ ζελέ», η οποία φέρεται να παραπλάνησε τουλάχιστον μία διασημότητα.
- Πρόσφατες αναφορές επισημαίνουν ότι ψηφιακοί «γιατροί» διαδίδουν αμφίβολες συμβουλές σε εκατομμύρια χρήστες.
- Η εμπιστοσύνη σε κλινικούς και επιστημονικούς θεσμούς συσχετίζεται γενικά με μικρότερη ευπάθεια σε ψευδείς ισχυρισμούς υγείας.
- Μετα-ανάλυση έδειξε ότι οι παρακοινωνικές σχέσεις μπορούν να επηρεάζουν στάσεις και συμπεριφορές υγείας, με διαφορετική επίδραση ανάλογα με το πλαίσιο.
- Η ανάλυση προτείνει πέντε ελέγχους για την αξιολόγηση ενός ιατρικού ισχυρισμού.
Η οικειότητα και η αυθεντία λειτουργούν ως υποκατάστατα απόδειξης
Οι influencers αποκτούν αξιοπιστία μέσα από επαναλαμβανόμενη, άμεση και ανεπίσημη επικοινωνία. Μοιράζονται προσωπικές λεπτομέρειες και απευθύνονται στους ακολούθους τους σαν να υπάρχει μεταξύ τους πραγματική γνωριμία. Έτσι μπορεί να διαμορφωθεί μια «παρακοινωνική σχέση»: μια μονόπλευρη αίσθηση οικειότητας με ένα πρόσωπο των μέσων.
Οι λογαριασμοί με πρόσωπα που παράγονται από AI ακολουθούν διαφορετική διαδρομή. Αντιγράφουν την εμφάνιση και τη γλώσσα της ιατρικής αυθεντίας, ακόμη και όταν ο χρήστης δεν μπορεί να διαπιστώσει ποιος δημιούργησε το περιεχόμενο ή αν πίσω από αυτό υπάρχουν τα κατάλληλα προσόντα.
Ούτε η οικειότητα ούτε η εμφάνιση επαγγελματικής επάρκειας αποδεικνύουν ότι ένας ισχυρισμός υγείας είναι ακριβής.
Η έρευνα που επικαλείται η ανάλυση συνδέει την εμπιστοσύνη προς γιατρούς και επιστημονικούς θεσμούς με χαμηλότερη ευπάθεια σε ψευδείς ισχυρισμούς. Πρόκειται για συσχέτιση και όχι για απόδειξη σχέσης αιτίου και αποτελέσματος. Παράλληλα, η παραπληροφόρηση μπορεί να διαδίδεται μέσα από οικογένεια και φίλους, όταν κάποιος κοινοποιεί κάτι με ειλικρινή πρόθεση να βοηθήσει ή να προειδοποιήσει.
Οι προσωπικές ιστορίες υπερισχύουν συχνά των πιθανοτήτων
Μια αφήγηση με σαφή αρχή και τέλος —ασθένεια, θεραπεία, ανάρρωση— είναι εύκολη στην κατανόηση και μένει στη μνήμη. Πειράματα έχουν δείξει ότι τέτοιες ιστορίες μπορούν να επηρεάσουν ιατρικές αποφάσεις ακόμη και όταν παρουσιάζονται μαζί με ισχυρότερα στατιστικά δεδομένα.
Ακόμη και μια απολύτως αληθινή μαρτυρία, όμως, δεν αποδεικνύει ότι η συγκεκριμένη θεραπεία προκάλεσε τη βελτίωση ή ότι θα είναι ασφαλής και αποτελεσματική για άλλους. Τα συμπτώματα μπορεί να υποχώρησαν φυσικά, να χρησιμοποιήθηκαν ταυτόχρονα περισσότερες θεραπείες ή να απουσιάζουν κρίσιμες λεπτομέρειες.
Ο φόβος και η ελπίδα ενισχύουν επίσης την αίσθηση του επείγοντος, χωρίς να πιστοποιούν την ακρίβεια. Αντίστοιχα, μια συμβουλή από άλλον γονέα ή ασθενή μπορεί να φαίνεται πιο αξιόπιστη λόγω κοινής εμπειρίας. Συστηματική ανασκόπηση διαπίστωσε ότι οι υπάρχουσες πεποιθήσεις, οι γνώσεις, η εμπιστοσύνη και ο τρόπος συλλογισμού επηρεάζουν την αξιολόγηση των ισχυρισμών υγείας.
Πέντε έλεγχοι ξεχωρίζουν τον ισχυρισμό από τον αφηγητή
Το πλαίσιο του Phys.org προτείνει πρώτα να εξετάζεται ο ισχυρισμός χωριστά από το πρόσωπο που τον διατυπώνει: αν η ταυτότητα και τα σχετικά προσόντα μπορούν να επαληθευτούν ανεξάρτητα. Δεύτερος έλεγχος είναι η ύπαρξη ευρύτερων αποδεικτικών στοιχείων και συμφωνίας από ανεξάρτητους, αρμόδιους φορείς, καθώς μία μεμονωμένη μελέτη σπάνια αρκεί για να κλείσει ένα ιατρικό ζήτημα.
Το τρίτο κριτήριο αφορά πιθανά εμπορικά συμφέροντα, όπως πωλήσεις προϊόντων, σύνδεσμοι συνεργατών, πληρωμένες συνεργασίες ή ιδιωτικά θεραπευτικά προγράμματα. Ακολουθεί η επιφύλαξη απέναντι σε σαρωτικές υποσχέσεις για γρήγορα αποτελέσματα, σχεδόν καθολική αποτελεσματικότητα ή απουσία ουσιαστικού κινδύνου.
Τέλος, ισχυρισμοί περί «κρυμμένης αλήθειας» και παραινέσεις εγκατάλειψης συνταγογραφημένης φροντίδας χαρακτηρίζονται σοβαρά προειδοποιητικά σημάδια. Όσο μεγαλύτερη είναι η δυνητική βλάβη, τόσο σημαντικότερος γίνεται, σύμφωνα με το ίδιο πλαίσιο, ο έλεγχος από κατάλληλα καταρτισμένο επαγγελματία, όπως φαρμακοποιό ή γιατρό πρωτοβάθμιας φροντίδας.
Αυτό σημαίνει ότι η αξιολόγηση δεν μπορεί να στηρίζεται μόνο στην ειλικρίνεια του αφηγητή: απαιτεί στοιχεία που υπερβαίνουν την εμπειρία ενός ανθρώπου.
Η ευθύνη δεν περιορίζεται στον μεμονωμένο χρήστη
Η ανάλυση αναγνωρίζει ότι η δυσπιστία προς τις υπηρεσίες υγείας μπορεί να αποτελεί λογική αντίδραση σε απαξιωτική μεταχείριση, διακρίσεις, βιαστικά ραντεβού ή ανεπαρκείς εξηγήσεις. Η απλή προτροπή προς τους ασθενείς να εμπιστεύονται τους ειδικούς δεν αποκαθιστά σχέσεις που έχουν ήδη πληγεί.
Παράλληλα, οι πλατφόρμες καθορίζουν ποιο περιεχόμενο ενισχύεται, ενώ οι υπηρεσίες υγείας επηρεάζουν το κατά πόσο οι άνθρωποι αισθάνονται ότι ακούγονται και αντιμετωπίζονται με σεβασμό. Για το ελληνόφωνο κοινό, η πρακτική σημασία είναι ότι το πρόβλημα δεν εξαντλείται στην ατομική «ψηφιακή παιδεία»: αφορά επίσης τον σχεδιασμό των πλατφορμών, τη ρύθμιση και την αξιοπιστία της επικοινωνίας μεταξύ επαγγελματιών και ασθενών.
Ποια σημάδια σάς κάνουν να αμφισβητείτε μια συμβουλή υγείας που βλέπετε στα κοινωνικά δίκτυα;
